„Tutaj wstaw dialog”. O Powrocie z gwiazd Stanisława Lema

1.

Kosmonauta Hal Bregg powrócił z gwiazd, aby trafić do zmienionego świata: wskutek efektów relatywistycznych to, co dla bohatera było dekadą, dla ziemskiego społeczeństwa trwało ponad sto lat. Niemal wszyscy ludzie (wyjątek stanowią najstarsi) zostali poddani betryzacji, czyli zabiegowi wykorzeniającemu skłonności do agresji. Razem z nią odeszła spora część tego, co nazywamy człowieczeństwem, w tym ambicje, które dawniej urzeczywistniały się w zdobywaniu biegunów, a potem – w lotach w kosmos.

W posłowiu do jednego z wydań książki Wojciech Orliński wspomina, że Lem wymyślił betryzację na poczekaniu, szukając sposobu na skomplikowanie Breggowej randki. Nawet jeżeli tak było, w gotowej powieści skutki zabiegu są złożone i niełatwo je ocenić.

Z jednej strony w tym świecie czasami trudno powiedzieć, kto jest człowiekiem, a kto robotem. Przykładem stewardessa, która mówi „Do usług” przed pustym rzędem foteli. Z drugiej strony książka nie potępia zbetryzowanej przyszłości, o czym świadczy psychologiczny rozwój Hala (cały ten wątek przypomina Odyseję, a obok statku kosmicznego „Prometeusz” mamy również „Ulissesa”). Po powrocie z dziesięcioletniej tułaczki Bregg zastał dom inny, niż się spodziewał, ale wiele wskazuje, że zdołał na nowo się w nim odnaleźć. Jak to ujął jeden z nas: „pożyło się trochę, a teraz trzeba mieć żonę i dzieci”.

Ważna dla rozumienia betryzacji wydaje się wczesna scena, w której Bregg spotyka w mieście lwa i lwicę. Bohater najpierw myśli, że to hologram, a dopiero potem dostrzega, że ma do czynienia z prawdziwymi zwierzętami. Wtedy jednak lew podaje Halowi podgardle do podrapania, co sugeruje, iż sam także został zbetryzowany. Całą scenę można uznać za symboliczny obraz ziemskiego społeczeństwa, podsunięty protagoniście, gdy ten jeszcze nie rozpoznał natury nowego świata. Mamy oto nawiązanie do biblijnego obrazu jagnięcia (tu: człowieka), które wreszcie spoczywa u boku lwa. Mamy też jednak ostrzeżenie: trzeba było coś poświęcić, aby mógł powstać ten ziemski raj.

Skądinąd trochę szkoda, że widzimy już tylko nowy świat. Ciekawie byłoby oglądać moment, w którym współistniały dwa pokolenia, zbetryzowane i niezbetryzowane.

 

2.

Lemowski protagonista różni się od Johna Dzikusa z Nowego wspaniałego świata – ta powieść także przedstawia bohatera w spłaszczonym świecie, w którym odebrano ludziom prawo do bycia nieszczęśliwym, ale w niej główna postać pozostaje nieprzejednanym wrogiem nowej rzeczywistości. Bohaterowie Powrotu z gwiazd nie są też tacy sami jak Alex z Mechanicznej pomarańczy (powstałej w bardzo podobnym czasie). U niego zmianę zachowań spowodowano, wytwarzając bardzo bolesne odruchowe reakcje na wszelką agresję; u nich betryzacja nie wywołuje cierpienia.

Powrót z gwiazd jest też o wiele mniej jednoznaczny niż inspirowane nim (i dedykowane Lemowi) opowiadanie Marka Oramusa Miejsce na Ziemi. Tam schemat jest prosty: mamy odpornych na betryzację tajnych agentów, ukrytą władzę sterującą społeczeństwem za pomocą manipulacji i machinacji, izolowanie jednostek niebezpiecznych dla ustroju społecznego… Przepisując Lema według wzorców fantastyki socjologicznej lat osiemdziesiątych, Oramus robi to, co według Jacka Dukaja charakteryzuje dużą część polskiej prozy fantastycznej III RP: strzela w pustkę, mierzy się z nieaktualnymi problemami.

Oba teksty różni także obrazowanie. Opisy w Miejscu na Ziemi są bardzo oszczędne, w Powrocie z gwiazd natomiast – niezwykle barwne i rozbudowane. Ma to u Lema swoją funkcję: główny bohater przez długi czas jest zagubiony, nie potrafi znaleźć sensu w świecie społecznym, pozostaje mu więc detaliczne obserwowanie budynków i miejsc, skupianie wzroku na coraz to nowych szczegółach. Inna sprawa, że „dzisiaj się już tak nie pisze” i łatwo można sobie wyobrazić wskazówki współczesnego redaktora do pierwszych kilkudziesięciu stron Powrotu…: „tutaj skróć opis, tutaj wstaw dialog, tutaj scenę seksu”.

 

3.

Wracając do zagadnienia tematyki – książka porusza kwestie natury ludzkiej, mierzy się również z trudnościami, które napotyka człowiek powracający po latach do społeczeństwa (hipotetyczny gwiezdny podróżnik, ale przecież także np. więzień). Oprócz tego jest to jednak powieść o problemie lotów w kosmos. Starck, dawny naukowiec, uważał je za jałowe: z powodu niebywale długiego czasu podróży nie doprowadzą do realnego kontaktu cywilizacji, a co najwyżej do przerzucania się informacjami przestarzałymi o milion lat. Na takie dictum odpowiada inny badacz, Thurber: loty w kosmos są potrzebne, bo poświadczają przesunięcie granic możliwości i poznania.

To zagadnienie charakterystyczne dla Lema – pisarz wielokrotnie zadawał pytania o ludzkie poznanie i pokazywał jego ograniczenia. Ale w Powrocie z gwiazd nie ma jednoznacznego pesymizmu. Tekst mówi: „nie spodziewajcie się, że kosmiczne podróże zmienią Ziemię, że przyniosą korzyści gospodarcze, że naprawią świat”, ale nie jest paszkwilem na loty w kosmos.

Była już mowa o randce, więc zauważmy: to być może najbardziej erotyczna powieść Lema. Bregg natrafia na kilka kobiet, które budzą w nim tego rodzaju zainteresowanie, a z jedną wchodzi w stały związek. Pojawia się nawet scena stosunku (w polskiej fantastyce naukowej w 1961 roku). Ta erotyka ma uzasadnienie fabularne: w niewielkiej grupce kosmicznych towarzyszy Hala nie było kobiet, po dziesięciu latach mężczyzna jest nimi żywo zainteresowany. Jest także sens symboliczny: Bregg zakochuje się w swoim sentymencie, we własnym wyobrażeniu miłości, a więc w pierwszej napotkanej osobie, która przypomina kobiety dawnego świata.

Nie było redaktora, który nakazałby Lemowi umieścić na pierwszych stronach więcej dialogów. Może to właśnie dlatego mieliśmy o czym rozmawiać?

 

Notatki z rozmowy 13 stycznia zebrał Staszek Krawczyk.

Advertisements

One thought on “„Tutaj wstaw dialog”. O Powrocie z gwiazd Stanisława Lema

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s